مسئلهء بردگى در اسلام از اين بالاتر مسئلهء بردگى در اسلام است . مسئلهء بردگى در اسلام شبيه است به ديكتاتورى پرولتاريا در كمونيسم منهاى مزايايى كه در آن بردگى هست و در اين ديكتاتورى وجود ندارد و نواقصى كه در اينجا وجود دارد و در آنجا وجود ندارد . بردگى اگر از مقولهء اقتصادى باشد غيرقابل توجيه است ؛ يعنى ملاك بردگى مسئلهء بهره كشى مادى باشد كه كسى به اين دليل بردهء كسى باشد كه اين بتواند از او بهره كشى كند ، فلسفه‌اش فقط اين باشد . ولى اگر بردگى از مقولات آموزشى و پرورشى باشد يعنى يك جريان عملى اجبارى براى يك آموزش و پرورش اجبارى ، آن هم فقط دربارهء اسيران جنگى نه دربارهء همهء مردم ، [ قابل توجيه است . ] اسيران جنگى كه در شرايطى در حال جنگ هستند كه خون مسلمان را مباح مىدانند و مسلمان هم خون آنها را مباح مىداند و بعد از آنكه جنگ ، سنگينى خودش را پايين نهاده است آنها را مىگيرند ( حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها ) « 1 » بعد كه آنها را گرفتند اين حق را دارند كه خانواده‌هاى مسلمان بدون آنكه اجحافى به آنها بكنند ، به آنان همان غذايى را بدهند كه خودشان مىخورند و از همان لباس بپوشانند كه خودشان مىپوشند و كارى كه حرج باشد بر آنها تحميل نكنند ، حتى آنها را در لفظ و اسم تحقير نكنند ، نام غلام و برده و بنده و عبد و غير آن بر آنها نگذارند بلكه تعبير فتى و فتاة بكنند - همين طورى كه حضرت رسول صلى الله عليه و آله فرمود - و يك مدت از نزديك در خانوادهء مسلمان باشد و بعد او را آزاد كنند ؛ يعنى از اين دالان تعليم و تربيتى عبورش بدهند ، به صورت يك كافرِ برده وارد بشود و به صورت يك آزادِ مسلمانِ پرورش يافته از اين دالان خارج بشود . اين يك نوع اعمال ديكتاتورى است ولى به يك منظور مصلحتى فرهنگى ، كه عملًا هم اسلام از اين [ قانون ] براى همين منظور فرهنگى استفادهء فوق العاده‌اى برد . اين ، امر جايزى است . چطور ديكتاتورى طبقهء پرولتاريا جايز است در صورتى كه در آن هيچ منظور فرهنگى هم نيست ، فقط مىگويد بايد فشار بر آن آورد چون قبلًا آن فشار مىآورده ، و [ اسلام ] نمىگويد بايد فشار آورد ، مىگويد فشار نياوريد ، او را در تحت يك آموزش اجبارى يعنى در يك محيطى قرار بدهيد كه اجباراً آموزش و پرورش پيدا كند بدون آنكه فشارى روى او وارد كنيد . آنوقت ايرادى كه بر اين ( ديكتاتورى پرولتاريا ) وارد است بر آن ( بردگى ) وارد نيست چون بر اين ، ايراد وارد است كه آيا جامعهء شما هنوز جامعهء طبقاتى است ؟ فرض اين است كه جامعه ديگر جامعهء طبقاتى نيست ، همين قدر كه جامعه سوسياليستى است ديگر طبقاتى نيست . وقتى كه جامعه طبقاتى نيست و مخصوصاً شصت سال و دو سه نسل از آن گذشته است ، ديگر موضوعى كه بهانه

--> ( 1 ) محمّد / 4 .